ENG     22 Fevral 2019 -ci il
 
  Aktual
  Xəbərlər
  Cəmiyyət
  Maarifləndirmə
  Hadisə
  Müxtəlif
  Arxiv
22 Fevral 2019-ci il
N 07 (605)

Əlaqə
Redaksiyanın ünvanı:
.......................................
Bakı şəhəri, Əliyar Əliyev küçəsi 3
.......................................
Tel.: 566 86 70
Faks: 566 86 71
566 86 74
566 86 79






  Baş səhifə / Maarifləndirmə
Maarifləndirmə
22 Fevral 2019 ZƏLZƏLƏLƏR, ONLARIN GENETİK TƏSNİFATI, COĞRAFİ YAYILMASI, PROQNOZU VƏ QORUNMAQ ÜÇÜN DAVRANIŞ QAYDALARI

ZƏLZƏLƏLƏR, ONLARIN GENETİK TƏSNİFATI, COĞRAFİ YAYILMASI, PROQNOZU VƏ QORUNMAQ ÜÇÜN DAVRANIŞ QAYDALARI

(Əvvəli qəzetin 21,28 dekabr 2018-ci il, 11,19,26 yanvar, 1,8,15 fevral 2019-cu il tarixli saylarında)

2012-ci ilin sentyabr ayında Avropa seysmoloji komissiyasının 33-cü Baş Məclisinin (Moskva şəhəri) gedişatı zamanı Yer təkinin seysmologiyası və fizikası üzrə Beynəlxalq cəmiyyətin baş katibi P.Suxadolk yaxın zamanlarda seysmologiyada ciddi dəyişikliklərin (zəlzələlərin proqnozlaşdırılması ilə əlaqədar) baş verməyəcəyini etiraf etmişdir. Qeyd edilmişdir ki, 600-dən çox xəbərvericilər və onların heç bir komplekti (naboru) zəlzələlərin öncədən xəbər verilməsinə təminat vermir, bəzən onlar xəbərvericilərsiz də olur. Zəlzələlərin bəzi uğurlu (müvəffəqiyyətli) proqnozuna gəldikdə isə, qeyd etmək lazımdır ki, onlar reallıqla təsadüfən üst-üstə düşmələri ilə əlaqədardır. Məsələn, zəlzələnin ən təsir bağışlayan qısamüddətli proqnozu 1975-ci ildə Çində (Xayçen şəhərində) verilmişdir. Bir neçə il seysmik aktivliyi müşahidə edən alimlər fevral ayının 4-də həyəcan elan etdilər. Şəhərin əhalisi küçələrə çıxarıldı, mağazalar və sənaye müəssisələri bağlanıldı. Maqnitudu 7,3 olan zəlzələ saat  19:36-da baş verdi, şəhər əhəmiyyətli dərəcədə dağıntılara məruz qaldı, ancaq insan tələfatı çox az oldu. Əfsuslar olsun ki, bu misal çox az olanlardan biri oldu.

Yer qabığında toplanan gərginlik onun xassələrinin dəyişilməsi ilə nəticələnir. Yerin gərginliyinin artması onda elastik dalğaların, elektrik keçiriciliyinin, yeraltı suların səviyyəsinin, radonun miqdarının və s. dəyişməsini şərtləndirir. Problem ondan ibarətdir ki, öncədən xəbərvericilər olduqca şıltaqdır, yəni dəyişkəndir. Onlar müxtəlif regionlarda özlərini müxtəlif cür (şəkildə) aparırlar. 1950-1970-ci illərdə aparılmış tədqiqatlar Daşkənd rayonunda, həmçinin şəhərində yeraltı sularda radonun miqdarı ilə seysmik aktivlik arasında korrelyasiyanın olduğunu göstərmişdir. Zəlzələdən öncə radonun miqdarı 100 km-ə qədər radiusda təkanlara qədər 7-9 gün ərzində dəyişmişdir, əvvəlcə (5 gün ərzində) maksimuma qədər artmış, sonra isə azalmışdır. Əfsuslar olsun ki,  Qirgızıstan və Tyan-Şanda (1976-cı ildə) aparılmış oxşar tədqiqatlar möhkəm və dayanıqlı korrelyativ əlaqənin olmadığını göstərmişdir.

Yer qabığının elastik deformasiyası ərazinin hündürlüyünün nisbi cəhətdən sürətlə (aylar və illər ərzində) dəyişilməsinə gətirib çıxarmışdır. 1970-ci ilin əvvəllərində amerikalı mütəxəssislər Kaliforniyada düz San-Andreas qırılmasının (çatının) üzərində yerləşən Palmdeyl şəhərciyinin yaxınlığında yer səthinin qalxdığını aşkar etdilər. Hadisənin inkişafını izləmək və vaxtında xəbərdarlıq etmək məqsədi ilə xeyli güc, pul və avadanlıq sərf edildi. 1970-ci ilin ortalarında yer səthinin qalxması 35 sm-dək artdı. Həmçinin, yer qatında elastik dalğaların sürətinin tədricən azaldığı qeyd edildi. Öncəxəbərvericilər üzərində müşahidələr çox illər davam etdirildi, xeyli maddi vəsait sərf edildi, lakin fəlakətlər baş vermədi, yer tədricən öz normal vəziyyətinə qayıtdı.

Bir çox ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycan ərazisində də zəlzələlərin proqnozu sahəsində müəyyən işlər aparılır. AMEA-nın nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzində ölkənin seysmoaktiv ərazilərində proqnoz məqsədli seysmoloji, geofiziki, geokimyəvi sahə parametrlərinin rejimi analiz edilir və öncəxəbərverici amillər müəyyənləşdirilir. Mərkəzin "Kompleks geokimyəvi tədqiqatlar" şöbəsinin rəisi, g-m.e.d Ramidə Kərəmova tərəfindən respublikanın seysmoaktiv rayonlarında yaradılmış 6 stasionar seysmogeokimyəvi stansiyada flüidlərin illik seysmokimyəvi monitorinqi əsasında seysmik şəraitin operativ qiymətləndirilməsi işləri aparılmış, avtomatlaşdırılmış texnologiyalar əsasında güclü zəlzələlərin seysmoproqnostik elementləri yaxın 1-16 gün üçün hesablanaraq təqdim edilmiş, Böyük Qafqaz dağlarının cənub yamacında - Zaqatala və Balakən rayonları ərazisində zəlzələ ocaqlarının yeri qabaqcadan proqnozlaşdırılmış, həmçinin bu texnologiyaların başqa seysmoproqnostik və geofiziki metodlarla müqayisədə yüksək effektivliyə və səmərəliliyə malik olduğu, qonşu ölkələr (Rusiya - Dağıstan, Çeçenistan, Gürcüstan, Türkiyə və İran) üçün operativ seysmoproqnozların (hiss olunan - güclü zəlzələlər) verildiyi bildirilmişdir.

AMEA-nın Kibernetika İnstitutunun direktoru Telman Əliyev bildirmişdir ki, təklif etdiyi İntellektual Monitorinq və Proqnozlaşdırma Sistemi gələcəkdə zəlzələ ocaqlarını və onların koordinatlarını əvvəlcədən aşkar etməyə imkan verəcəkdir. Müəllifə görə, səs və küy təhlilinə əsaslanan sistem 300-400 km radiusda zəlzələni 5-20 saat əvvəlcədən xəbər vermək iqtidarındadır. Hazırda ölkədə 4 belə stansiya (Qum adasında, Siyəzən, Şirvan və Naftalanda yerləşdirilmişdir) işləyir. İnformasiyanın daxil olduğu baş server Kibernetika İnstitutunda, digər iki server isə Fövqəladə Hallar və Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları nazirliklərində fəaliyyət göstərir. Alimin fikrincə bu 4 stansiyadan istifadə etməklə Azərbaycan öz seysmik təhlükəsizliyini təmin edəcəkdir, çünki zəlzələnin nəinki vaxtı, həm də koordinatlarının təyin olunması və gələcəkdə gücünün qiymətləndirilməsi mümkün olacaqdır. Seysmik hadisələrin təhlili üçün ARDNŞ-nin konservasiyaya qoyulmuş neft quyularından istifadə olunur. O quyularda quraşdırılmış qəbuledici-göstəricilər birbaşa institutdakı serverə bağlıdır ki, bu da real vaxt rejimində küləyin sürəti, təzyiq, temperatur və s. haqda informasiya əldə etməyə imkan verir. Bu informasiya isə siqnallar şəklində radiokanallarla idarəetmə mərkəzinə ötürülür. Hər bir siqnalın öz xüsusi müdaxilələri olur və bunlar anomal hadisələri proqnozlaşdırmağa imkan verir.

AMEA-nın Geologiya və Geofizika İnstitutunun prof. Kərim Kərimov zəlzələni 4-5 saat əvvəl müəyyən edən üsul kəşf etmişdir, bu kəşf nəinki zəlzələni, hətta onun ocağıni (məkanını) da qabaqcadan deməyə imkan verir. "Onu ilk dəfə biz aşkar etmişik. Elektromaqnit sahəsində gedən dəyişikliyin əsasında zəlzələnin ortalama 4-5 saat, bəzən də sutka yarım öncədən baş verəcəyini deyə bilirik. Bu üsulla zəlzələnin harada baş verəcəyini də müəyyən etmək mümkün olacaqdır. Bununla da insanların təbii fəlakətə hazır olması barədə xəbərdarlıq verməklə itkilərin çox olmasının qarşısını almaq mümkündür" - deyən K.Kərimovun fikrincə, üçbucaq şəklində 3 ədəd elektromaqnit sahəsini yazan stansiyalar qurulmalıdır. Bu stansiyalar həm zəlzələnin ocağı barədə məlumat verir, həm də onun istiqamətini müəyyən edir, istiqaməti göstərən xətlərin kəsişdiyi nöqtədə isə zəlzələ baş verəcəkdir.

"İNTERGEO-TETİS" Beynəlxalq elmi-texniki kompleksin, həmçinin Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Bölməsinin  prezidenti, prof. Elçin Xəlilov tərəfindən informasiya və kompyuter texnologiyalarının nailiyyətlərindən istifadə edilməklə zəlzələlərin qısamüddətli proqnozlaşdırma texnologiyası yaradılmışdır. Bundan əvvəl geofizika qurğularında tətbiq olunmayan prinsiplərdən istifadə etməklə yeni geofiziki cihaz - "ATROPATENA Zəlzələlərin proqnozlaşdırılması stansiyası" yaradılmış və bir-birindən böyük məsafədə - İndoneziya, Pakistan, Azərbaycan, Türkiyə və Ukraynada yerləşdirilən bu stansiyalar internet texnologiyası vasitəsilə vahid şəbəkədə birləşdirilmişdir. Şəbəkədə bütün stansiyalar tərəfindən qeydə alınan informasiya fasiləsiz olaraq mərkəzi məlumat bazasına ötürülür, burada təhlil edildikdən sonra isə şərq yarımkürəsi üçün həftəlik proqnoz təqdim edilir.

E.Xəlilova görə, güclü zəlzələnin baş verməsinə 3-7 gün qalmış, zəlzələ ocağında enerji miqdarı kritik həddə çatdıqda ondan bütün tərəflərə tektonik dalğalar yayılır və bu gün ATROPATENA stansiyasından başqa heç bir cihaz bu dalğaları qeydə ala bilmir. Qurulmuş hər bir stansiya tektonik dalğaları qeydə alaraq zəlzələ ocağına doğru istiqaməti müəyyənləşdirir və bu istiqamətləri əks etdirən düz xətlərin kəsişməsi gözlənilən təkanın (zəlzələnin) koordinatlarını təyin etməyə imkan verir. Müəllifə görə onun tərəfindən bugünədək 300-dən çox zəlzələ proqnozu verilmişdir və onlardan 91%-i öz təsdiqini tapmışdır.

Hazırda müşahidə etdiyimiz artan seysmik fəallığın başlıca səbəbi planetimizin növbəti geodinamik aktivlik siklinə daxil olmasıdır. Artıq planetimizdəki bütün proseslər sərt qaydada siklliliyə tabedir və bu cəhətdən zəlzələ istisna deyildir. Son dövrlərdə Azərbaycanın bölgələrində və Xəzərdə seysmik fəallığın yüksəlməsi Qafqazda seysmik aktivliyin tədricən artmasına şahidlik edir. Azərbaycan Cənubi Qafqaz çökəkliyi ilə birgə praktiki olaraq tam şəkildə Azərbaycanın quru ərazisini, həm də Xəzər dənizinin cənub ərazisini əhatə edən "Cənubi Xəzər" mikrotavasında (mikroblokunda) yerləşir. Bu mikrotava şimal və cənubdan iki nəhəng yer qabığı bloku ilə sıxılı vəziyyətdədir. Onlar bir-birinə yaxınlaşaraq bizim kiçik tavanın litosferini getdikcə daha çox sıxır. Məhz bu səbəbdən regionda seysmik fəallıq artır.

Digər tərəfdən, bütün Böyük Qafqaz və Xəzərin mərkəzi hissəsindən Himalay dağlarına qədər həddən artıq böyük yer qabığı çatı - Benof zonası uzanır. O, başlanğıcını Alp dağlarından götürür. Bir vaxtlar, təxminən 150 milyon il bundan əvvəl bu ərazidə ən qədim okean olan Tetisin suyu dalğalanırdı. Üzərində Afrika kimi materik, Ərəbistan və hazırkı İranı daşıyan litosfer tavalarının şimala doğru üfiqi yerdəyişməsi nəticəsində okean "bağlanmış", onun yerində isə qitələrin toqquşma sərhəddində dağ silsiləsi yüksəlmişdir. Böyük və Kiçik Qafqaz ərazisi bu prosesin nəticəsidir. Bu proses hazırda da davam edir, lakin daha az intensivliklə. Qeyd edilən ərazilərdə baş verən zəlzələlər bunun nəticəsidir. Bu qeyri-bərabər prosesdir, sıçrayışlarla baş verir, hər bir belə sıçrayış növbəti seysmik fəalliq artımı siklidir.

Zəlzələ fəlakətlərindən qorunmaq üçün E.Xəlilov tərəfindən də orijinal təklif irəli sürülmüşdür. O vurğulayır ki, zəlzələ zamanı insanların ölümünün başlıca səbəbi dağıntıları altında insanların qaldıqları binalardır. İnsanlar açıq yerdədirsə, o zaman ən pis halda təkanlar onları yerə yıxar və onlar kiçik zədələr alardı. Deməli, bütün problem tikinti texnologiyasındadır. Sadə misal: Haitidə 12 yanvar 2010-cu il tarixində baş verən zəlzələ zamanı təxminən 250 min nəfər həlak oldu, son 10 ildə Yaponiyada baş verən oxşar maqnitudlu onlarla təkan zamanı isə 1 nəfər belə olsun ölmədi. Səbəb binaların tikinti texnologiyasıdır. Belə ki, Haitidə evlər seysmik davamlı deyildi, Yaponiyada isə, əksinə, evlərin əksəriyyəti yüksək seysmik davamlılığa malikdir.

İnsanlar təbii fəlakətlərə davamlı metal konstruksiyalar və çoxsaylı panellərdən yığılan evlərə adət etməyiblər və bu, onlar üçün narahatdır. Bu səbəbdən də seysmik cəhətdən davamlı olmayan daş və kərpicdən hazırlanmış daha rahat evləri üstün tuturlar və onları müasir yığma konstruksiyalarla əvəzləməyə tələsmirlər. Bu səbəbdən E.Xəlilovun rəhbərlik etdiyi kollektiv tərəfindən böyük üstünlüklərə malik, adət edilən və rahat, həmçinin 10 baldan yüksək intensivlikli zəlzələlərə seysmik dözümlü binaların yaradılması məqsədi ilə layihə hazırlanmış və bu layihəyə əsasən zəlzələlərin sınağı üçün böyük seysmik platforma hazırlanmışdır. Bu platforma üzərində xüsusi seysmik davamlı bloklardan ibarət bir və iki mərtəbəli binalar tikilmişdir. Texnologiyanın məğzi ondan ibarətdir ki, kərpiclər bir-biri ilə sement qarışımı vasitəsi ilə deyil, elastik dempferedici düyünlərlə - binanın bütün kərpiclərini vahid elastik monoblokda birləşdirən kilidlərlə birləşir. Kərpiclərin içərisində böyük boşluqlar vardır, deməli, səs və istilik izolyasiyası xüsusiyyətlərinə malikdirlər.

E.Xəlilova görə, sınaqlar seysmobloklardan hazırlanmış binaları ən böyük gücə malik zəlzələlərin dağıda bilməyəcəyini nümayiş etdirməklə yanaşı, partlayış və partlayış dalğalarına, mexaniki təsirlərə 500% daha davamlı olduğunu göstərmişdir. Bina güclü zəlzələlər zamanı dağılmır, sadəcə formasını dəyişir və təkan bərpa olunduqdan sonra əvvəlki vəziyyətinə qayıdır. Titrəyən binalar xarici görünüşcə rəqsi xatırladır, bu səbəbdən texnologiya "Rəqs edən binalar texnologiyası" adlandırılmışdır. Texnologiyanın başqa adı "Təhlükəsiz binalar"dır. Bu texnologiya üzrə tikilmiş evlər təbii fəlakətlər və fövqəladə halların əksəriyyətinə tab gətirə bilər, texnologiya sadə və ucuzdur, tikilmiş bina qiymət baxımından daş və kərpic evlərdən baha başa gəlmir, binanı kərpiclər üzrə hissələrə ayırmaq, başqa yerə aparmaq və tez bir zamanda yenidən qurmaq olar, təkcə seysmik fəal regionlar üçün deyil, həm də lokal münaqişələr və hərbi əməliyyat zonaları üçün, həmçinin karyer, dağ-mədən sahələri, güclü titrəyişlər yaradan müəssisələr, güclü nasos stansiyaları, hidrotexniki tikililər yaxınlığında da aktualdır, aztəminatlı ailələr üçün sosial evlərin yaradılması üzrə dövlət proqramı çərçivəsində də istifadə edilə bilər. Eyni zamanda, qeyd edilən texnologiya dağ rayonlarında evlərin və sosial obyektlərin - məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar və dövlət müəssisələrinin tikintisi üçün əvəzolunmazdır.

Seysmologiya və zəlzələlərin öyrənilməsi sahəsində çalışan alim və mütəxəssislərin apardıqları statistik tədqiqatların nəticələri göstərmişdir ki, zəlzələlərin yerinə yetirilmiş proqnozunun yalnız 60 %-ə qədəri müvəffəqiyyətlə nəticələnmişdir.                                                                                                                                                                                                                                         

Beləliklə, seysmik fəlakətlərin praktiki dəqiq, möhkəm və etibarlı proqnozunu gözləmək üçün nə nəzəri, nə də emprik əsas hələlik yoxdur. Bugünədək seysmologiya sahəsində çalışan alim və mütəxəssislər zəlzələ ilə əlaqədar fiziki proseslərin bütün detallarını və dəqiq şəkildə öncədən xəbərvermə metodlarını bilmirlər. Hal-hazırda bəzi əlamətlərə (ionosferdə dəyişmələrə, elektromaqnit indikatorların infraqırmızı və radiodalğalar daxil olmaqla bəzi tiplərinə, radon atılmalarına, heyvanların özlərini qəribə şəkildə aparmalarına və s.) zəlzələlərin mümkün öncəxəbərvericiləri kimi baxılır.

Amerika Seysmoloji cəmiyyətinin fikrinə görə, etibarlı elan edilən zəlzələ proqnozu metodu müəyyən buraxılabilən kənaraçıxmalar ilə gözlənilən maqnitudu, yaxşı təyin edilmiş episentr zonasını, bu hadisənin başvermə diapazonunu və onun həqiqətən baş verəcəyi ehtimalını təmin etməlidir. Proqnozun əsaslandığı məlumatlar yoxlanılmalı və yoxlamanın nəticələrinin emalı (işlənilməsi) təkrarlanmalıdır.

(ardı var)

FHN Fövqəladə halların xəbərdar

edilməsi və daxili təhlükəsizlik Baş idarəsi


 

 



Qəzetin çap variantı




Qəzet Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçmişdir. Qeydiyyat nömrəsi - 1873.
Təsisçi Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi.
Bütün hüquqlar qorunur.
© 2009-cu il